Make your own free website on Tripod.com

Kristniboš; mannśš eša heimsveldisstefna.

 

            Žó margir telja aš trśbošastörfin hafi veriš ķ žįgu nżlendustefnunnar, žį hef ég ķ rannsóknum mķnum fundiš śt aš svo hefur ekki veriš.  Hér į eftir hyggst ég fara yfir hvernig nżlendustefnan tók sig upp ķ Afrķku, hvernig hśn fór meš ķbśa og menningu žeirra.  Hvaša hlutverk trśbošarnir höfšu į žessum tķma i garš fólksins, og hvaš žeirra vinna skilaši af sér.  Hafši žaš įhrif į menningu žessara smįu žjóšflokka, og voru žau įhrif sem sköpušust til góšs eša ills.

 

Įriš 1870 hófst kapphlaupiš ķ Afrķku.  Vesturlöndin sįu žarna ósnortiš land.  Ódżrt vinnuafl, mikiš landrżmi og ódżrt hrįefni.  Og tķu įrum sķšar, 1880, höfšu Herra žjóširnar svoköllušu sem voru Bretland, Frakkland, Spįnn, Ķtalķa, Holland og Danmörk, lagt undir sig 10% Afrķku.  Hagur vesturlanda ķ nżlendustefnunni var mikiš efnahagslegur.  Žaš var mikil žörf fyrir nżja markaši og žörf fyrir hrįefni.  Žar spilušu inn ķ hernašarhagsmunir.  Žjóšernishyggjan blandašist einnig oft ķ mįliš.  Žar var aušveld leiš til aš beina athyglinni frį vandamįlunum sem voru heima fyrir.  Og svo hugsjónir, margir hverjir töldu aš sķn menning og sķn trś vęru öšrum fremri og vildu mišla žeim efnum til “frumstęšra” žjóša.    Breska skįldiš Rudyard Kipling (1865-1936) komst svo aš oršum ķ einu ljóša sinna aš byrši hvķta mannsins vęri fólgin ķ aš mišla lķfsgęšum og evrópskri menningu til žjóša sem vęru aš hįlfu djöflar og aš hįlfu börn.  Og Joseph Chamerlain, (1836-1914) stjórnmįlamašur śr Ķhaldsflokknum sagši hvķta kynstofninn vęri ęšri öšrum. 

Eftir įriš 1870 fór aš verša meira um aš Evrópurķkin fęru aš sölsa undir sig fleiri lönd ķ staš žess aš virkja og styrkja žį verslunarstaši sem žeir höfšu žį žegar fengiš.  Įstęšan var mikiš til žess komin vegna annarra nżlenduvelda, og til aš fį sem mest śt śr aušlindum landsins.  Į Berlķnarfundinum svokallaša įriš 1884-1885 var Afrķku skipt į milli žessara žjóša: Bretlands, Frakklands, Žżskalands, Ķtalķu, Portśgals, Spįnar og Belgķu.  Afrķkubśar fengu ekkert um žaš aš segja.  Stundum įttu sum rķkin ķ samstarf viš höfšingja og konunga einstakra rķkja, en išulega var žaš gert meš “fallbyssubįtastjórnlist”. (sbr. Bjarney Sonja, bls. 66)

Nżlendustefnan varš til žess aš afrķkubśar misstu landiš sitt ķ hendurnar į hvķta kynstofninum frį hinum vestręna heimi.  Žeir uršu aš vinna fyrir žessi rķki, til aš framleiša afuršir sem varš svo aš verslunarvöru.  Frakkar geršu mikiš śr sķnum nżlendum.  Žeir vildu samlaga lifnašarhętti į nżlendunum sķnum.  Meš žeim hętti uršu nżlendur žeirra eins franskar og hęgt var.  Žeir notušust ekki viš stjórnun sem fyrir var į svęšinu heldur voru žeir ķ meš beina nżlendustjórn.  Bretar aftur į móti notušust viš stjórn sem fyrir var og studdust viš valdsmenn sem voru į svęšinu.  Afrķkubśar töldu Frakka vera mikla ógn viš žjóšlega menningu sķna.  Žegar žessi Evrópurķki herjušu į Afrķku męttust aš sjįlfsögšu ólķkir menningarheimar.  Nż lög voru sett į mörgum nżlendusvęšum sem mismunušu innfęddum.  Žeirra lifnašarhęttir įttu aš breytast ķ samręmi viš hin vestręnu rķki sem voru aš ryšjast inn ķ žeirra heim, taka yfir žeirra vinnu, land og hrįefni.  Žeir voru beittir haršstjórn, misrétti, žręlkun og kśgun.  Algengasta refsingin var hśšstrżking eša aflimun. 

Įttu trśbošar žįtt ķ žessum leik?  Meš nżlendustefnunni fylgdu margir trśbošar löndum sķnum til Afrķku.   Įttu žeir žįtt ķ aš kśga innfędda?  Margir trśbošar voru undir verndarvęng stjórnar sinnar, og žaš er sennilegast žess vegna sem svo margir telja aš svo sé.  Sögšu ekki margir aš žaš yrši aš laga žessa villimannamenningu sem įtti sér staš į žessum ókönnušu landsvęšum?

Ķ rauninni žį höfšu margir trśbošar sem fóru til žessara landa haft augastaš į žessum žjóšum löngu įšur en nżlendustefnan hófst.  Margir fóru meš žvķ hugarfari aš fara sem žjónar og voru reišubśnir til aš eyša restinni af ęvinni į žessum stöšum.  Vildu gefa öšrum tękifęri į aš fagna bošskap Jesś krists en ekki aušgast į öšrum.  Margir hverjir böršust jafnvel į móti óréttlętinu sem nżlendurnar voru beittar.

Kristnibošarnir unnu mörg žarfleg verk, sem sķšar kom ķ ljós hve mikiš žeirra starf gaf žessum smįžjóšum.  Žeir lęršu mįl fólksins, siši og menningu.  Į mörgum stöšum bjuggu žessir trśbošar til ritmįl fyrir tungu innfęddra, geršu mįlfręši og oršabękur.  Skrifušu fręširit um siši žjóšflokkana, menningu žeirra og nįttśruna sem žeir bjuggu ķ.  Meš žessum hętti įttu afrķkubśar margir hverjir til rit į žeirra tungumįli, og išulega var žaš nżja testamentiš, sem trśbošarnir höfšu žżtt yfir į žessi frumstęšu tungumįl.  Meš aš varšveita tungumįl, žį varšveitist menning.  Og sķšar įttu žessi rit eftir aš hefta eyšingu menningu margra lķtilla žjóšflokka ķ Afrķku. 

Trśbošarnir settu upp skóla.  Žeir kenndu innfęddum aš lesa og skrifa, žeirra eigiš tungumįl og tungumįl nżlendunnar.  Enn žann dag i dag eru mörg lönd ķ Afrķku sem tala nżlendutungumįlin, og eru žau tungumįl notuš ķ skólum og į opinberum stöšum. Tökum Senegal sem dęmi. Senegal var frönsk nżlenda, og žar er franska ašaltungumįliš, en innfęddir tala mįllżskur hverrar ęttar fyrir sig. Og žessi mįl eru ekki til į ritmįli enn žann dag ķ dag.  Žar lęra börn aš lesa og skrifa į frönsku, en tala svo sitt eigiš tungumįl viš fjölskyldur sķnar. 

Kristnibošin leiddu inn ķ landiš nżjar hugmyndir og nżja tękni į ręktun viš bśstörfin.  Kynntu fyrir žeim nżjar korntegundir.  Žeir kenndu išnir og settu upp išnskóla, sem hjįlpaši fólkinu viš aš lifa aušveldara og betra lķfi.

Menntunin gaf žjóšflokkunum manngildi, margir žjóšflokkar og ęttir sem mįttu lķtils mega sķn, lęršu aš žeir vęru lķka fullgildir einstaklingar og ęttu ekki aš lįta kśga sig. 

Annaš helsta starf trśbošanna voru lękningar og heilsugęslan.  Margir hverjir sem fóru til Afrķku voru einnig meš lęknismenntun.  Žeir settu upp spķtala og komu upp heilsugęslu.  Kenndu fólki um įhęttur sżkingar og hvernig ętti aš bregšast viš žeim.  Innleiddu lyf og margvķslega žarflega tękni į žessum svišum. 

Žar komum viš aš einum manni sem starfaši ķ žįgu fólksins.  Nóbelsveršlaunahafinn Dr. Albert Schweitzer (1875-1965).  Fjölskylda Albert Schweitzer var strangtrśuš og vel menntuš.  Fašir hans og afi höfšu veriš prestar, og hęfileikarķkir organistar.  Žaš lį beint viš aš hann fęri ķ gušfręšina.  Įriš 1893 hóf hann nįm ķ gušfręši ķ Hįskóla Strasbourg.  Hann hóf predikun 1899, ķ St. Nicholas Church ķ Strasbourg.  Og įriš 1900 var hann oršinn löggiltur starfsmašur kirkjunnar.    Hann lęrši einnig tónmennt og var mikiš žekktur sem organisti og spilaši į tónleikum. 

Įriš 1905, hóf hann nįm ķ lęknisfręši.  Hann vildi heldur fara til Afrķku sem lęknir en trśboši.  Fannst hann koma til meš aš gera meira fyrir fólkiš meš žeim hętti.  Meš predikun og tónlistinni nįši hann aš safna upp sjóš fyrir menntun sinni ķ lęknisfręši og sķšar meir fyrir śtgjöldum į stofnun spķtala ķ Afrķku.  Įriš 1913 er hann hafši fengiš lęknisleyfiš, setti hann į fót sjśkrahśs ķ Lambaréné, Gabon ķ Afrķku.  Įriš 1917 voru hann og kona hans kyrrsett ķ frönskum fangabśšum til 1918.  Žegar žau voru laus žį eyddi hann sex įrum ķ Evrópu, viš aš spila į tónleikum, taka lęknisfręšinįmskeiš og viš skriftir.  Įriš 1924 flutti hann aftur til Lambaréné, žar sem hann eyddi restinni af ęvinni.  Hann stękkaši spķtalann ķ sjötķu byggingar, og snemma įriš 1960 gat spķtalinn hugaš aš allt aš 500 sjśklingum ķ einu.  Hann vann sjįlfur į sjśkrahśsinu, sem lęknir og skuršlęknir, įsamt žvķ aš predika og var ķ stjórn žorpsins.  Hann var umsjónarmašur hśsnęša og skipulags byggingarlóša.  Skrifaši fręšibękur, og var žulur menningar samtķmans.  Tónlistarmašur og gestgjafi ótal gesta sem įttu leiš um.  Starf hans var mikiš og hann sjįlfur mikils metinn.  Hann var sęmdur mörgum heišurs doktorsgrįšum fyrir verk sķn, og mį nefna Frankfurt Goethe veršlaunin.  Įriš 1952 var hann sęmdur Frišarveršlaunum Nóbels, og įriš 1953 žegar veršlaunin voru afhent žį notaši hann veršlaunaféš til aš setja af staš holdsveikraspķtala ķ Lambaréné.

David Livingstone er annar žekktur landkönnušur.  Hann var fęddur ķ Blantyre ķ Skotlandi įriš 1813 ķ trśaša og aušmjśka fjöldskyldu.  Hann stundaši nįm ķ hįskóla Glaskow, og lęrši lęknisfręši og trśfręši.  Įriš 1838 ętlaši hann  ķ trśbošastarf ķ Kķna en komst ekki žangaš vegna Ópķumstrķšsins.  Hann hélt žį til Afrķku ķ stašinn.  Hann hóf samstarf meš Robert Moffat sem var žį ķ Afrķku, og var įkaflega umhyggjusamur hvaš varšaši Afrķska fólkiš.  Hann er žekktur fyrir sķna setningu “Į björtum morgni, er hęgt aš sjį reyk frį žśsundum žorpa sem nafn Gušs hefur aldrei heyrst”.  D. Livingstone varš hugfanginn af dóttur hans Mary Moffat og giftist henni. 

Hann feršašist noršur, frį trśbošastöš Moffats, og setti upp bśšir, Mabosta.  Hans tilgangur var aš opna gįttir Afrķku aš oršum Gušs.  Žessi įr hjį honum voru ekki dans į rósum.  Žess mį geta aš hann lenti ķ klóm ljóns.  Innfęddir sögšu ljóniš konung nęturinnar, sem gęddi sér į kśm og kindum innfęddra.  Innfęddir gįtu litla björg sér veitt gagnvart ljóninu.  Livingstone hugsaši sem svo aš ef hann gęti tekiš og vegiš ljóniš žį myndi fólkiš sjį aš hin ljónin myndu flżja og fólkiš gęti sofiš rólegt.  Bardaginn endaši meš handleggsbroti Livingstone.  Žaš įtti eftir aš hį honum žaš sem eftir var.  En ljóniš féll.  Og įföllin gengu fleiri yfir, hann missti heimili sitt ķ Bśastrķšinu, hann fékk oft blóšsóttir og hitasóttir, og kona hans dó į vettvangi.  Um nętur hlustaši Livingstone į sögur innfęddra, um frękna höfšingja, gamlar hetjur.  Lęrši menningu žeirra og siši.  Hlustaši į gamlar žjóšsögur.  Hann varš einn af žeim.  Žegar kom aš honum aš segja frį viš varšeldinn, žį stóš hann upp og sagši sögur af Jesś.  Stóra spurningin kom žegar höfšinginn spurši Livingstone af hverju hans ęttbįlkur hefši ekki heyrt įšur um žennan Jesś.  Jesś hefši veriš uppi um leiš og hans forfešur.  Af hverju hafši hans ęttbįlkur falliš ķ myrkriš?. Viš žessu įtti Livingstone engin svör.  Livingstone dó įriš 1873 i Afrķku, krjśpandi į bęn viš rśmiš sitt.  Hjarta hans var grafiš ķ Afrķku, en lķkaminn sendur til Englands og er hann grafinn ķ Westminister klaustri. 

Enginn trśboši hafši unniš eins mikil afrek ķ landkönnuši eins og David Livingstone.  Į žessum 30 įrum hafši hann fariš yfir einn žrišja af įlfunni, og gert ķtrekašar rannsóknir į landssvęši, žjóšflokkum, nįttśru og dżralķfi.  Eftir dauša hans uršu rit og verk hans innblįstur til margra um aš fara til Afrķku til starfa.  Og žessir trśbošar unnu markvist aš ašhlśun innfęddra, og hófu upp raust hvaš varšaši žręlahald og žręlasölu.   Tališ er aš žeirra starf varš til žess aš žręlahald lagšist af sķšar meir.

 

Svo žaš er mķn skošun aš kristnibošiš hafi ekki veriš partur af heimsvaldastefnunni.  Žó einhverjir trśbošar hafi įtt žįtt ķ nżlendustefnunni ķ Afrķku žį voru žeir börn sinna tķma.  Undir verndarvęng stjórnvalda sinna og komu meš žeim til žessara framandi landa.  Trśbošarnir flestir fóru žarna vegna sinna hjartans mįlefna, til aš boša Gušs orš, og taka žįtt ķ menningu žjóšanna, lęra um siši žeirra og kenna žeim nżja hluti sem veittu žeim betra lķf.

 

 

Heimilidaskrį:

  1. Albert Schweitzer - Biography 

-    Höfudarréttur  2003 The Nobel Foundation

  1. Bjarney Sonja, Verslunarskóli Ķslands, söguglósur fyrir stśdentspróf 2000, bls 65-68.

 

  1. David Livingstone - Biography

- Höfundarréttur Wholesome Words 2003.

 

  1. Hvers vegna??

-    Aš eyšileggja menningu annarra žjóša

-    Kristniboš og nżlendustefna

-    Įhrif nżlednustefnunnar

-    Eyšileggur kristniboš menningu annarra žjóša?

Kristnibošsvefurinn, Höfundur: Gušlaugur Gunnarsson, kristniboši

 

5.      Išnbyltingin og Nżlendustefnan eftir Tyse, af Hugi.is

-    “Tyse” er notendanafn af Hugi.is, og óvitaš um frekari upplżsingar um höfund.

 

Til baka į Ritgeršir